Brigitte Velkeniers: Vrij onderzoek, maatschappelijk engagement en de moed om grenzen te verleggen

Wie het parcours van professor emeritus Brigitte Velkeniers overschouwt, ziet een uitzonderlijke loopbaan in de geneeskunde, maar vooral een consequente visie: geneeskunde is wetenschap, zorg én menselijkheid tegelijk. Als internist-endocrinoloog, onderzoeker en docent gaf ze gedurende decennia mee vorm aan de opleiding geneeskunde aan de VUB en het UZ Brussel. Haar verhaal is er één van nieuwsgierigheid, betrokkenheid en het blijven in vraag durven stellen van zichzelf en het systeem. Het mag u dan ook niet verbazen dat wij haar sinds dit jaar, samen met onder andere drie andere sterke vrouwen, als erelid van OSB-VUB benoemd hebben.

Een vanzelfsprekende keuze voor de VUB

De keuze voor de Vrije Universiteit Brussel was voor Brigitte Velkeniers geen toeval, maar het resultaat van haar omgeving en opvoeding. Ze groeide op in Brussel, in een Nederlandstalig en vrijzinnig-humanistisch gezin, waar kritisch denken en maatschappelijke betrokkenheid vanzelfsprekend waren. Haar vader, handelsingenieur en alumnus van de ULB, droeg die waarden uit, en ook thuis werd er bewust gekeken naar de wereld.

“Zowel Brussel als het vrijzinnige aspect waren voor ons belangrijk,” vertelt ze. “Die combinatie maakte de VUB tot een natuurlijke keuze.” Ze startte haar studies geneeskunde in 1972, in een overgangsperiode waarin VUB en ULB nog samen op dezelfde campus zaten. Dat zorgde voor een unieke tweetalige en multiculturele leeromgeving, met intens contact tussen Nederlandstalige en Franstalige studenten. “Dat was een enorme meerwaarde,” blikt ze terug.

Endocrinologie als holistische discipline

Velkeniers koos voor de interne geneeskunde, een discipline die haar toeliet om de patiënt in zijn geheel te benaderen. Binnen dat domein groeide haar passie voor endocrinologie, de studie van hormonen en hun invloed op het lichaam. “Hormonen worden in het bloed vrijgelaten en oefenen op afstand effect uit,” legt ze uit. “Dat maakt endocrinologie zo fascinerend: één systeem heeft impact op het volledige lichaam.”

Die brede kijk op ziekte en gezondheid was doorslaggevend. “Ik heb gekozen voor een specialisme dat een holistische aanpak vraagt,” zegt ze. Niet alleen het biologische aspect was belangrijk, maar ook de psychosociale context waarin een patiënt leeft. Het luisteren naar de patiënt, het verhaal achter de symptomen, vormde voor haar altijd het vertrekpunt van goede geneeskunde.

Inspirerende mentoren en onderwijs met de patiënt als kapstok

Tijdens haar studententijd ontmoette Velkeniers verschillende professoren die een blijvende indruk nalieten. Onder hen professor R. Six, die het vak medische semiologie gaf, en professor L. Vanhaelst, die endocrinologie doceerde en later ook haar mentor zou worden. Wat hen onderscheidde, was hun manier van lesgeven. “Zij vertrokken van de patiënt,” vertelt ze. “De theorie werd als het ware opgehangen aan een klinisch verhaal.”

Die aanpak zou later haar eigen onderwijs sterk beïnvloeden. Voor Velkeniers had kennis alleen waarde als ze toegepast kon worden. Droge leerstof zonder context was zinloos. Die overtuiging nam ze mee in haar colleges, waarin interactie, probleemoplossend denken en betrokkenheid centraal stonden.

Onderzoek als motor van kritische geneeskunde

Wat haar traject bijzonder maakt, is dat onderzoek al vroeg een integraal deel werd van haar opleiding. Nog tijdens haar studies engageerde ze zich vrijwillig in wetenschappelijk werk, in een laboratorium dat VUB en ULB toen samen deelden. Daar onderzocht ze onder meer de invloed van schildklierhormonen op het metabolisme bij proefdieren.

Daarnaast werkte ze mee aan pioniersprojecten rond de “artificiële pancreas”, waarbij insuline werd toegediend op basis van continue glucosemetingen. “Dat waren nog enorme toestellen,” lacht ze, “maar het waren de eerste stappen naar wat we vandaag kennen.”

Onderzoek betekende voor haar meer dan publicaties alleen. “Je leert kritisch denken, rigoureus werken en problemen oplossen.” zegt ze

Een doctoraat met internationale blik

Haar doctoraatsonderzoek focuste op de hypofyse en de regulatie van prolactine- en groeihormoonsecretie, zowel in normale als pathologische omstandigheden. Het onderzoek kaderde binnen een Europees project, met samenwerkingen in Frankrijk, Engeland en Nederland.

“Dat was een van mijn mooiste herinneringen,” vertelt ze. “Iedereen bracht zijn eigen expertise mee, en die technieken waren complementair.” Die internationale samenwerking verruimde haar blik op geneeskunde en bevestigde het belang van grensoverschrijdend denken. Professor Vanhaelst speelde hierin een sleutelrol. “Hij stimuleerde je om grensverleggend te zijn.”

Lesgeven als dialoog

Na haar doctoraat volgde onderwijs bijna vanzelfsprekend. Velkeniers koos resoluut voor academische geneeskunde, waar zorg, wetenschap en onderwijs elkaar versterken. Ze doceerde jarenlang medische semiologie, ook gekend als de ziekteleer, systeemziekten en endocrinologie.

Haar lessen stonden bekend om hun menselijke toon, interactie en toegankelijkheid, zelfs bij complexe materie. “Ik hield bewust geen afstand van studenten,” zegt ze. “Ik wilde dat ze durfden denken, vragen stellen, twijfelen.”

Ze vroeg ook actief feedback. “De betrokkenheid van studenten is cruciaal,” benadrukt ze. “En eerlijk gezegd: zij hebben mij ook veel geleerd.” Een anekdote met een buitenlandse student bleef haar bijzonder bij. Toen ze toegaf iets niet te weten, reageerde hij verbaasd: “Bij ons zeggen professoren nooit dat ze iets niet weten.” Haar antwoord was duidelijk: “Het is net menselijk om je grenzen te kennen.”

Leiderschap gebouwd op respect

Naast haar academische taken nam Velkeniers tal van leidinggevende functies op: vice-decaan, diensthoofd endocrinologie aan het UZ Brussel, voorzitter van de Belgian Endocrine Society, voorzitter van de Planningscommissie Medisch Aanbod en uiteindelijk de eerste vrouwelijke voorzitter van de Koninklijke Academie voor Geneeskunde van België.

Ze ziet leiderschap niet als macht, maar als verantwoordelijkheid. “Je bent nooit alleen,” zegt ze. “Goed leiderschap betekent luisteren, respect hebben en mensen betrekken.” Spanningen en conflicten schuwde ze niet, maar probeerde ze op te lossen via openheid en dialoog. “Onderdrukking werkt niet. Betrokkenheid wel.”

Erkenning die raakt

In 2022 ontving Velkeniers de titel van barones uit handen van koning Filip, een erkenning voor haar academische en maatschappelijke verdiensten. Haar eerste reactie? “Waarom ik?” Pas later besefte ze wat die titel symboliseerde, ook als erkenning voor haar rol als eerste vrouwelijke voorzitter van de Academie.

De erkenning die haar misschien het diepst heeft geraakt, kwam niet van de koning, maar van haar universiteit. Toen de VUB besliste om een auditorium naar haar te vernoemen, als eerste professor bij leven, kwam dat voor Brigitte Velkeniers volledig onverwacht. Het moment kreeg extra gewicht door de omstandigheden waarin ze met pensioen ging. Dat afscheid vond plaats in februari 2021, midden in de covidpandemie. “Ik heb eigenlijk nooit echt afscheid kunnen nemen,” vertelt ze. “Geen moment om mensen te bedanken, geen samenzijn. Iedereen kreeg een klein flesje champagne, dat nog dicht was toen ik vertrok.”

Het evenement, de medische wereld, waarop het auditorium werd ingehuldigd, betekende voor haar meer dan een academische plechtigheid. Het was een emotioneel sluitstuk van een intens hoofdstuk. Haar stem stokt even wanneer ze erover vertelt. “Ik wist niet dat zoiets mogelijk was,” zegt ze. “Ik denk er nog altijd aan terug.” Dat haar naam nu naast die van andere academische figuren op de campus staat, ervaart ze als een bijzonder teken van erkenning. “Mensen zoals Brouwer en Kiekens hebben iets betekend voor deze campus. Dat ik in dat rijtje geplaatst word… dat heeft mij enorm geraakt.”

Dat net Professor D. Devroey, ooit haar doctoraatsstudent en op dat moment decaan, die erkenning mee vormgaf, maakt het voor haar des te betekenisvoller. “Alles gaat voorbij,” zegt ze, “maar als ik zie dat ik toch iets heb mogen betekenen voor de VUB en deze faculteit, dan is dat het mooiste wat je kan nalaten.” Ze noemt het zonder aarzelen een grotere eer dan haar adellijke titel.

Ook een geschenk van arts-specialisten in opleiding raakte haar bijzonder: een boek van William Osler, met een opschrift binnenin ‘voor de Osler van de Laarbeeklaan’. “Geneeskunde leer je aan het bed van de patiënt,” zei Osler. Voor Velkeniers was die vergelijking een van de mooiste eerbewijzen.

Vrouw, wetenschap en toekomst

Hoewel ze zelden actief werd tegengewerkt, kreeg ze soms te maken met opmerkingen over haar rol als vrouw en moeder in leidinggevende functies. “Hoe kan een vrouw met kinderen een dienst leiden?” werd haar ooit gevraagd. Ze zette door, gesteund door collega’s en haar gezin.

Ze maakt zich vandaag wel zorgen over de toekomst. “De polarisatie en het stigmatiseren van vrouwen vind ik beangstigend,” zegt ze. Goede omkadering, gedeelde zorgtaken en structurele ondersteuning blijven volgens haar essentieel om talent niet te verliezen.

Geneeskunde, AI en menselijkheid

Over artificiële intelligentie is Velkeniers genuanceerd optimistisch. AI speelt al een belangrijke rol in disciplines zoals radiologie en anatomopathologie, en zal volgens haar bijdragen aan preventie en gepersonaliseerde zorg. “Maar je moet kritisch blijven.”

AI zal de arts niet vervangen, benadrukt ze. “De zorg blijft aan het bed van de patiënt. De communicatie, de betrokkenheid, dat blijft fundamenteel menselijk.”

Blijven bijdragen

Wanneer Brigitte Velkeniers naar de toekomst kijkt, doet ze dat zonder grote woorden, maar met dezelfde gedrevenheid die haar hele loopbaan heeft gekenmerkt. Blijven werken, zolang het zinvol en mogelijk is, staat bovenaan haar lijst. “Ik begrijp soms niet dat je op een bepaalde leeftijd gewoon zou moeten stoppen,” zegt ze. Daarnaast wil ze vooral tijd blijven maken voor haar familie en haar vijf kleinkinderen, die vandaag een nieuwe prioriteit vormen.

Aan studenten die nog aan het begin van hun parcours staan, geeft ze één eenvoudige maar krachtige raad mee: geneeskunde vraagt veel, maar geeft minstens evenveel terug. Geef niet te snel op, durf hulp te zoeken wanneer het moeilijk wordt, en vergeet nooit dat je er nooit alleen voor staat, niet als student, niet als arts, en niet als mens.