“Het recht om te beslissen” – Het verhaal van gynaecologe Anne Verougstraete

Gynaecologe Anne Verougstraete behoort tot de generatie artsen die letterlijk een brug sloeg tussen de illegaliteit en de huidige abortuszorg. Gedreven door de idealen van mei ’68 en diep geworteld in een vrijzinnige overtuiging, stond zij aan de frontlinie van een strijd die vrouwen vandaag meer keuzevrijheid en medische veiligheid biedt. Haar levensverhaal is dat van een arts die wist dat het ethisch juiste soms buiten de wettelijke lijntjes ligt 

Een vrijzinnig kompas

De voedingsbodem voor haar engagement ligt in haar jeugdjaren. Als zestienjarige maakte Anne de woelige studentenopstanden van mei ’68 mee via haar oudere broer en zus. De roep om vrijheid en gelijkwaardigheid raakte haar diep en vormde de basis voor haar loopbaan. Al vroeg besefte ze dat geneeskunde een middel kon zijn om vrouwenrechten te versterken. De keuze voor de Vrije Universiteit Brussel was daarbij vanzelfsprekend. Ze groeide op in een vrijzinnig gezin en voelde zich thuis in een instelling die maatschappelijke verantwoordelijkheid, kritisch denken en individuele vrijheid als kernwaarden verdedigde.

Tijdens haar opleiding gynaecologie kwam ze terecht onder de vleugels van professor Jean‑Jacques Amy, een pionier in de strijd voor veilige abortus. In een tijd waarin abortus strafbaar was, organiseerde hij met duidelijke steun van de VUB zwangerschapsafbrekingen in zijn dienst. Rechercheurs en politie stonden er geregeld aan de deur. Voor Verougstraete bevestigde dit haar overtuiging: vrouwen helpen was geen misdaad, maar een morele plicht. Het leven achter de schermen was er één van risico’s, discretie en voortdurende morele afwegingen, maar vooral van fundamentele overtuiging dat zorg belangrijker is dan repressie.

Zorg in de schaduw

Na haar opleiding ging Anne aan de slag bij Sjerp, het centrum voor familiale planning van de VUB waar artsen, psychologen, sociaal assistenten en juristen samenwerkten en waar

ongewenst zwangere vrouwen welkom waren. Omdat de abortusingreep er niet mocht worden uitgevoerd zolang dit wettelijk verboden was, begeleidde zij vrouwen persoonlijk naar het ziekenhuis César de Paepe, waar ze zelf de ingrepen deed. Dossiers werden in een bankkluis bewaard, gecodeerd om vrouwen én artsen te beschermen. Abortuszorg bevond zich toen in een grijze zone: luidop gezegd, maar verstopt in papierwerk dat enkel de betrokkenen konden ontcijferen.

De situaties die ze tegenkwam, varieerden van eenvoudige vragen tot schrijnende gevallen van dwang en geweld. Zo herinnert ze zich een vrouw die door haar partner onder druk werd gezet om een abortus te laten uitvoeren. Wanneer ze haar apart kon spreken, bekende de vrouw dat ze haar kind wilde houden. De artsen weigerden de ingreep en probeerden haar te beschermen binnen een systeem dat haar weinig bescherming bood. Later vluchtte dezelfde vrouw weg van het geweld, hoogzwanger, ’s nachts op sloffen door de sneeuw naar het ziekenhuis. Het zijn die verhalen, de rauwe rand van de menselijke kwetsbaarheid, die haar jaren later nog steeds bijblijven.

Daarnaast werd ze geconfronteerd met een opvallende hypocrisie: militanten en politici die publiekelijk ageerden tegen abortus, kwamen in stilte zelf aankloppen voor hulp. Zelfs religieuzen verschenen aan de deur, vaak zonder dat toen werd beseft dat er mogelijks machtsmisbruik achter hun verhaal schuil kon gaan. Het waren situaties die haar niet verbitterden, maar haar overtuiging versterkten dat abortuszorg een noodzaak is, los van ideologie, geloof of moraal.

Het hardnekkige taboe: abortus als onzichtbaar deel van het vrouwenleven

Ondanks de wettelijke vooruitgang blijft abortus omgeven door een haast tastbare stilte. Eén op vijf vrouwen ondergaat ooit een abortus, meestal rond de 27 à 28 jaar, de piek van hun vruchtbare leven, niet de karikaturale “losbandige tiener”. Toch spreken veel vrouwen er met niemand over. Sommige komen alleen naar het centrum, durven het niet te delen met hun partner, familie of vrienden. Die eenzaamheid raakt Verougstraete nog steeds.

Om dit taboe te doorbreken, werd bij het 25‑jarig bestaan van de abortuswet een fotocampagne opgezet: gewone vrouwen, in hun eigen omgeving, met enkel de boodschap “Ik heb een abortus gehad.” Het waren portretten van herkenbaarheid, van dagelijkse levens, van niets uitzonderlijks, maar net daardoor zo krachtig. Ondanks het eerder beperkte bereik van de tentoonstelling toont de campagne hoe noodzakelijk het blijft om abortus uit de schaduw te halen. Want zolang vrouwen zwijgen, blijft de publieke perceptie scheef: alsof abortus zeldzaam zou zijn, uitzonderlijk, of voorbehouden aan een stereotype dat nooit klopt.

De toekomst van abortuswet

Hoewel abortus sinds 1990 legaal is, blijft de organisatie in België op belangrijke punten achter. Sedatie is nog steeds niet toegestaan in abortuscentra, waardoor vrouwen de ingreep vaak als pijnlijker ervaren dan nodig. De wettelijke wachttijd van zes dagen is rigide en vaak niet afgestemd op de realiteit van vrouwen die al een weloverwogen beslissing namen of juist meer tijd nodig hebben. Kleine wetswijzigingen sinds 2018 waren volgens Verougstraete “minimaal” en hebben weinig veranderd aan de werkvloer.

Ze pleit voor een uitbreiding van de abortustermijn tot 18 weken na bevruchting, met de oprichting van drie gespecialiseerde centra in België. Zweden is voor haar een voorbeeld: daar is abortus een vanzelfsprekend onderdeel van de gynaecologie en geen aparte niche. In België blijft abortuszorg echter gebundeld in een handvol centra, wat het taboe versterkt en geneeskundestudenten nauwelijks in aanraking laat komen met deze vorm van zorg. Ondanks dat deze centra goed werk leveren en vrouwen de nodige hulp en steun bieden met hun ongewenste zwangerschap, toont het bestaan van deze centra op zich hoe groot het taboe rond abortus is.

Daarnaast waarschuwt ze voor de mondiale conservatieve golf die vrouwenrechten opnieuw onder druk zet. Terwijl Polen en Hongarije beperkingen opleggen, versoepelde Ierland net de wet, een bewijs dat vooruitgang nooit gegarandeerd is. “Zodra je zwijgt,” zegt ze, “beginnen je rechten te eroderen.” Haar boodschap aan de jongeren vandaag is duidelijk: abortus is een recht, maar geen gemakkelijke ervaring. Bescherming en bewustzijn blijven essentieel. En vooral: feministen zouden vaker geneeskunde moeten studeren, want de strijd voor vrouwenrechten wordt ook gevoerd in de consultatieruimte.